5 rewolucyjnych teorii naukowych stworzonych przez ludzi wierzących

„Nauka bez religii jest kulawa, religia bez nauki jest ślepa” – powiedział Albert Einstein, fizyk-teoretyk, filozof i twórca ogólnej teorii względności. Cykl „Wszechświat” na kanale History pokazuje, w jaki sposób nauka kształtuje nasze rozumienie natury i ogromu Wszechświata, natomiast fabularyzowany dokument „Biblia” przypomina najważniejsze wydarzenia ze świętych tekstów, od Księgi Rodzaju po Apokalipsę. Oczywiście dla wielu widzów oba programy będą w równym stopniu interesujące, nie wszyscy jednak zdają sobie sprawę z tego, że i rewolucyjne teorie naukowe często są dziełem ludzi wierzących.

Kanada – indyjski mędrzec i filozof, założyciel szkoły filozoficznej waiśesziki, autor „Wajśeszikasutry”. Żył mniej więcej między 600 a 200 r. p.n.e. chociaż dokładne daty pozostają sporne. Zajmował się głównie Rasawadamą – rodzajem alchemicznej protonauki. Uważał, że wszystkie istoty żywe składają się z pięciu żywiołów: wody, ognia, ziemi, powietrza i eteru. Stworzył koncepcję anu – maleńkich, niezniszczalnych cząstek, z których wszystko jest zbudowane. Twierdził, że występują one w dwóch stanach – absolutnego spoczynku lub ruchu. Zdaniem Kanady anu mogły się też łączyć na różne sposoby, czego skutkiem były chemiczne przemiany zachodzące w obecności innych czynników, takich jak ciepło. Jako przykłady tego zjawiska podawał czernienie glinianego naczynia i dojrzewanie owoców. Współcześnie anu nazywa się atomami, a idee głoszone przez Kanadę uznaje się za prototeorie atomistyczne i molekularne.

Ibn al-Hajsam (znany również jako Alhazen) urodził się w 965 roku w Basrze, ale większość życia spędził w Kairze. W okresie złotego wieku islamu Basra była „kluczowym początkiem myśli naukowej”. Alhazen zdobył wykształcenie tam oraz w Bagdadzie, najważniejszym ośrodku cywilizacji islamskiej. Sława naukowca, matematyka i myśliciela sprawiła, że wezwał go do Egiptu fatymidzki kalif al-Hakim bi-Amr Allah, by zajął się uregulowaniem wylewów Nilu. Zadanie to wymagało zbudowania zapory w miejscu obecnej Wielkiej Tamy Asuańskiej. Kiedy al-Hajsam zdał sobie sprawę, że przedsięwzięcie jest skazane na niepowodzenie, z obawy przed gniewem władcy udał obłęd. Od 1011 roku aż do śmierci al-Hakima w 1021 roku przebywał w areszcie domowym. W ciągu tych dziesięciu lat napisał siedmiotomowe dzieło zatytułowane „Kitab al-Manazir” („Optyka”), które zmieniło sposób, w jaki rozumiano światło, barwy i widzenie, a uczonemu zapewniło tytuł „ojca nowoczesnej optyki”. Alhazen napisał około 200 książek, z których zachowało się tylko 55. Wielu z nich do dziś nie przetłumaczono z języka arabskiego. Niektóre z jego rozpraw naukowych z zakresu optyki znamy tylko dzięki łacińskim tłumaczeniom. W średniowieczu jego dzieła o kosmologii przełożono m.in. na łacinę i hebrajski. Zwłaszcza „Optyka” wywarła wpływ na takich uczonych jak Leonardo da Vinci, Galileusz czy Kartezjusz. Wiele współczesnych biografii al-Hajsama twierdzi, że odrzucał religię na rzecz nauki, niemniej jednak był głęboko wierzącym muzułmaninem i to właśnie teologia wpłynęła na jego poglądy naukowe. Alhazen uważał, że Bóg stworzył świat takim, by trudno go było ogarnąć rozumem, i wymaga to sceptycyzmu oraz krytycznej analizy. Współcześnie, ze względu na pionierskie dokonania w zakresie tego, co zwie się dziś metodą naukową, wielu uważa al-Hajsama za „pierwszego prawdziwego naukowca”.

Mikołaj Kopernik urodził się w 1473 roku w Toruniu. Był synem zamożnego kupca i najmłodszym z pięciorga dzieci. Jego brat został zakonnikiem, a siostra zakonnicą. Po tragicznej śmierci ojca, kiedy Mikołaj miał 10 lat, edukacją chłopca zajął się wuj ze strony matki, który był księdzem. Studia dały Kopernikowi rozległą wiedzę z zakresu nauk ścisłych, a jego głównym zainteresowaniem stała się astronomia. W 1530 roku ukończył dzieło życia – „De Revolutionibus Orbium Coelestium" („O obrotach sfer niebieskich”). Wyłożona tam rewolucyjna teoria głosiła, że Ziemia obraca się wokół własnej osi oraz krąży dookoła Słońca. Podobnie zdaniem Kopernika zachowywały się również planety. Kwestionowało to ówczesne przekonanie o tym, że nieruchoma Ziemia stanowi centrum Wszechświata, wokół którego krążą wszystkie planety, Księżyc i Słońce. Kopernik był gorliwym katolikiem, a swe badania astronomiczne prowadził m.in. po to, by – na polecenie papieża – obliczać daty ruchomych świąt w kalendarzu gregoriańskim. „O obrotach sfer niebieskich” wydano dopiero w 1543 roku, tuż przed śmiercią Kopernika.

Isaac Newton urodził się w 1643 r. w Woolsthorpe w hrabstwie Lincolnshire. W 1661 r. błyskotliwy i ambitny chłopiec rozpoczął naukę na Uniwersytecie w Cambridge, gdzie zainteresował się matematyką, optyką, fizyką i astronomią. Wybuch epidemii zwanej Czarną Śmiercią w cztery lata później spowodował zamknięcie uniwersytetu, co zmusiło Newtona do powrotu w rodzinne strony. Podczas pobytu w domu zaczął formułować swoją teorię grawitacji. W 1687 r., z pomocą zaprzyjaźnionego astronoma Edmonda Halleya, Newton opublikował swoje najsłynniejsze dzieło „Philosophiae naturalis principia mathematica” („Matematyczne zasady filozofii przyrody”), w którym przedstawił prawo powszechnego ciążenia. Poglądy Newtona były nonkonformistyczne do tego stopnia, że gdyby je szerzej znano, okrzyknięto by go heretykiem. Choć oddawanie czci Jezusowi Chrystusowi uważał za formę bałwochwalstwa, jednocześnie był wybitnym teologiem i człowiekiem wierzącym, który tak pisał: „Grawitacja wyjaśnia ruch planet, ale nie jest w stanie wyjaśnić, kto wprawił je w ruch. Bóg rządzi wszystkim i wie wszystko o tym, co istnieje bądź może istnieć”.

Werner Karl Heisenberg urodził się Monachium w 1901 r. W latach 1920–1923 studiował fizykę i matematykę na uniwersytetach w Monachium i Getyndze. W 1926 r. został wykładowcą fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Kopenhaskim, a w rok później, w wieku zaledwie 26 lat, profesorem fizyki teoretycznej na Uniwersytecie Lipskim. Heisenberg zawsze już będzie kojarzony z teorią mechaniki kwantowej, ogłoszoną w 1925 r., kiedy miał 23 lata. Jego zasada nieoznaczoności pomogła zrozumieć zachowanie elektronów. W 1932 r. otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki. W późniejszych latach skupił się na jednolitej teorii pola, która miała być kluczem do poznania fizyki cząstek elementarnych. Wychowany jako luteranin, pragnął udowodnić, że religia i nauka nie muszą się ze sobą kłócić i mogą iść w parze. W 1974 r. Heisenberg wygłosił przemowę zatytułowaną „Prawda naukowa i religijna”, w której stwierdził:

„Tam, gdzie nie wskazują drogi żadne przewodnie ideały, zanika miara wartości, a wraz z nią znaczenie naszych czynów i cierpienia, na końcu zaś pozostaje tylko negacja i rozpacz. Dlatego etyka wyrasta z religii i stanowi przedzałożenie życia”.